Հեռավոր հուշերի մի քաղաք*

Երբ ես դեռ մանուկ էի՝ տասնմեկ տարեկան, մի ողբերգական ու զարմանալիորեն հուզիչ իրադարձության ականատեսը եղա և մինչև հիմա չեմ կարողանում, առանց ցավի ու ափսոսանքի, վերհիշել այն, և ոչ միայն ես, քանզի համոզված եմ, որ իմ համադասարանցիներից շատերը, որոնք քանի դեռ ապրում են, այդ զգացումը կունենան…

Դա պատահել է շատ տարիներ առաջ, դեռևս խորհրդային իշխանության օրոք: Մենք սովորում էին միջնակարգ դպրոցի չորրորդ դասարանում: Մեր դասարանում կար ավելի քան երեսուն աշակերտ: Ինչպես բոլոր դեռահասները, մենք էլ անհոգ և ուրախ էինք՝ դպրոց հաճախելու, միմյանց հետ խաղալու, ցատկոտելու, հրմշտելու, կռվելու, վազվզելու և այլ չարաճիճություններ անելու համար: Նույնիսկ դասարանում, դասերի ժամանակ քչերն էին հանգիստ նստում ու հետևում դասերի ընթացքին, ընդհակառակը` անընդահատ անհանգիստ շարժվում էին նստարանների վրա, միմյանց հետ խոսում, աղմկում՝ ուսուցիչների դժգոհությունը, իսկ երբեմն էլ զայրութը հրավիրելով իրենց վրա: Ուսուցիչները ստիպված էին դասաժամի մի որոշ մասը վատնել՝ մեզ կարգի հրավիրելու վրա: 

Սակայն, մեր մեջ կար մեկը, որ երբեք չէր աղմկում և չէր խանգարում դասերի ժամանակ: Դա Գագիկն էր: Նրան բոլորը Կիտայ էին ասում՝ մանր աչքերի պատճառով՝ նկատի ունենալով Չինաստանը (Китай-ը) և չինացիներին: Կիտայը երկտարեցի էր: Նա ընդամենը մեզնից մեկ տարի էր մեծ՝ տասներկու տարեկան: Չնայած Կիտայն ընդունակ էր և ո՛չ էլ չարաճիճի, բայց վատ էր սովորում: Նա դասերի ընթացքում, գրեթե ամբողջ ժամանակ պատուհանից դուրս էր նայում՝ դեմքին բարի ու երանելի արտահայտությամբ, ինչ-որ բանի մասին կենտրոնացած երազելով: Մենք դեռ չգիտեինք, թե ինչի՞ մասին է նա այդքան երկար մտածում ու երազում: Գիտեինք միայն, որ Կիտայն անապահով ընտանիքից էր և հայր չուներ, իսկ մայրը հավաքարարուհի էր, այսինքն՝ ցածր վարձատրվող:

Մենք, բացի Կիտայից, դասամիջոցներին աղմկում էինք, վազում հարկից հարկ, բռնոցի խաղում, գզվռտվում կամ էլ գնում էինք բուֆետ՝ «նրբերշիկով բուլկի» գնելու: Ճիշտ է, բուֆետապանուհին մեզ անխղճորեն թալանում էր, քանի որ մեկ նրբերշիկից նա առնվազն հինգ «նրբերշիկով բուլկի» էր պատրաստում ու վաճառում մեզ՝ փոքրիկներիս, բայց մենք դա չէինք նկատում: Իմիջիայլոց, մի անգամ մայրս տանը՝ նախաճաշին «նրբերշիկով բուլկի» պատրաստեց ինձ համար, բայց ես հրաժարվեցի ուտել՝ ասելով, որ նբերշիկը պետք է փոքրացվի: Երբ ես ցույց տվեցի, թե ինչքան՝ նա շատ զարմացավ, վրդովվեց և գնաց դպրոց բողոքելու: Պարզվեց, որ դպրոցի տնօրենն անզոր էր նրան օգնելու այդ հարցում, քանի որ բուֆետապանուհին հովանավորվում էր ավելի բարձր ատյաններում:

Կիտայը, որպես անապահով ընտանիքի երեխա, կարող էր անվճար սնունդ ստանալ, բայց նա հրաժարվում է, որովհետև ախորժակ չուներ: Թե ինչու՞, մենք դա չէինք հասկանում, որովհետև, ի տարբերություն նրա, մենք՝ մյուս երեխաներս՝ հաճախակի էին ուտելու կարիք զգում: Նա նաև հիվանդոտ երեխա էր և հաճախ էր բացակայում դասերից:

Կիտայը հետզհետե սկսեց ավելի հաճախ բացակայել դասերից: Մենք արդեն, գրեթե ուշադրություն չէինք դարձնում նրա բացակայությունների վրա, իսկ գարնան սկզբին նա ընդհանրապես դադարեց դպրոց հաճախելուց: Ցավալի էր, որ մենք նույնիսկ չէինք նկատել նրա երկարատև բացակայությունը, իսկ երբ պատահմամբ հիշում էինք նրան, և մեր համադասարանցի Վահանին հարցնում էինք նրա մասին, որը հենց Կիտայենց տան մոտ էր ապրում, նա լրջանում էր և կարճ պատասխանում.

- Կիտայը հիվանդ ա:

Վահանը շատ կատակասեր տղա էր, նրան բոլոր աշակերտները սիրում էին՝ հատկապես հենց այդ հատկության համար: Նա միշտ էր կատակում՝ լիներ դասերի ժամանակ, թե դասերից դուրս: Շնորհիվ Վահանի՝ մեր կյանքը շատ ուրախ էր անցնում:

Մի օր Վահանը դասարանում հայտարարեց.

- Էրեխե՛ք, Կիտայը մեռնում ա:

Բոլորը կարծեցին, թե Վահանը կատակում է՝ սկսեցին ուժգին հռհռալ:

- Մեռնու՞մ ա, - ասում էին նրանք, - ուրիշ բան չէի՞ր կարող հորինել: 

Վահանը ոչինչ չասաց ու գլխիկոր հեռացավ…

Անցավ երկու շաբաթ: Վահանը, մտնելով դասարան, իր ետևից զգուշությամբ փակեց դուռը, որպեսզի ոչ ոք չխանգարեր՝ ներս ու դուրս անելով, ասաց.

- Էրեխե՛ք, Կիտայը մեռնում ա, իսկապես մեռնում ա, հավատացե՛ք ինձ: Նրա մայրը խնդրեց հաղորդեմ ձեզ, որ հնարավորինս շուտ գնանք նրան հրաժեշտ տալու, - մի փոքր դադար տալուց հետո նա տխուր, ձայնը ցածրացնելով ավելացրեց, - մահվանից առաջ: Արփենի՛կ, խնդրեց, որ դու էլ գաս, - շուտասելուկի պես ավարտեց իր խոսքը Վահանը՝ շրջվելով դեպի Արփենիկը:

Արփենիկը շիկնեց, բայց նրա վրա ոչ ոք ուշադրություն չդարձրեց: Բոլորը լուռ էին: Կիտայի մոտալուտ մահվան գույժը ցնցել էր բոլորին: Ոչ ոք տեղից չէր շարժվում, ոչ ոք ոչինչ չէր ասում…

Հանկարծ, կարծես՝ ուշքի գալով, բոլորը սկսեցին խոսել, գոռգոռալ, վիճել, միմյանց մեղադրել՝ իրար հերթ չտալով: Առաջարկ եղավ՝ անմիջապես դասերից փախչելով՝ գնալ, տեսնել Կիտային, բայց Վահանը առարկեց.

- Դեռ ժամանակ ունենք, կհասցնենք: Եկե՛ք, դասերից հետո գնանք:

Այդպես էլ որոշվեց: Դասերից հետո ամբողջ դասարանը, մեկ մարդու պես, Վահանի առաջնորդությամբ ուղևորվեց դեպի Կիտայենց տուն: Ճանապարհը երկար էր. սկզբում անցանք հարթ, ապա զառիվեր ու դժվարին տեղանքով, մինչև, վերջապես հասանք Կիտայենց տուն, որը գտնվում էր Երևանը բոլորող գողտրիկ անտառի պռնկին: Կիտայենց տունը մի փոքրիկ, կիսախարխուլ խրճիթ էր: Այն արտաքինից գրեթե նույնքան անհույս ու անմխիթար վիճակում էր, ինչքան խեղճ Կիտայն ու իր կիսամաշ և անշուք շորերը: Ամբողջ ճանապարհին ոչ ոք չխոսեց: Բոլորը քայլում էին լուռ ու մտազբաղ: Կիտայենց տուն մտնելու համար հարկավոր էր մի քանի փայտա կիսաքանդ աստիճաններով բարձրանալ: Կանգնած էինք այդ խարծուլ աստիճանների առջև ու չէինք համարձակվում ներս մտնել: Վերջապես, Արփենիկը և էլի երկու-երեք աղջիկ ներս մտան: Մի քանի րոպե անց, ներսից լսվեց լացի ու հեկեկոցների սրտաճմլիկ ձայներ: Մենք՝ բոլորս միասին միանգամից ներս խուժեցինք…

Կիտայը պառկած էր անկողնում: Նրա ձախ ձեռքին Արփենիկի սև-սպիտակ լուսանկարն էր, իսկ սառած ու սպասողական հայացքը գամված էր նրա մահճակալի աջ կողմում պահարանիկի վրա դրված զարթուցիչ ժամացույցի սև սլաքներին…

Հեռավոր հուշերի մի քաղաք,

Բազմություն՝ անհանգիստ, անհամար,

Առաջին իսկ սիրուց դեռ անհագ՝

Ապրում էր մի տղա խելագար:*

Նա չհասցրեց տեսնել Արփենիկին: Ընդամենը մի քանի րոպե առաջ նրա փոքրիկ, բայց սիրող սիրտը կանգ էր առել: Կիտայի մայրն անընդհատ լացակումած հառաչում էր.

- Բալա ջա՜ն, տղա ջա՜ն, Գագիկ ջա՜ն…

Կիտայը սիրահարվել էր դասարանի ամենագեղեցիկ, ամենաչքնաղ աղջկան, ում ուրիշ տղաներ էլ էին սիրահարված, բայց նրանք սիրուց չէին կուրացել, ո՛չ էլ իրենց քունն ու դադարը կորցրել, կամ ախորժակն ու հետաքրքրությունը դասերի նկատմամբ:

Կիտայը խնամքով թաքցրել էր Արփենիկից, որ սիրում է իրեն…

Բայց աղջիկն այդ չէր էլ իմանում,

Որ փոքրիկ քաղաքում սիրահար

Ինչ-որ մեկն է իրեն երազում,

Եվ այն էլ՝ խենթուկ-խելագար:*

Նա քաջ գիտակցում էր, որ Արփենիկը երբեք իրեն չէր ընտրի և մանավանդ չէր սիրի: Աղջիկները, հատկապես՝ փոքր տարիքում, անշուշտ, չեն ընտրում անշուք, ոչնչով աչքի չընկնող տղաների, ընդհակառակը՝ նրանց իդեալը նույնիսկ ավելին է, քան իրական կյանքում կարող է հանդիպել: Կիտայը սիրում էր նրան ամբողջ հոգով ու իր նրբազգաց էությամբ, բայց պատասխան սեր չէր էլ ակնկալում: Նա երջանիկ էր իր երազների, ապրումների մեջ: Կիտայն այդպես էլ մեռավ Արփենիկի «թանկագին» լուսանկարը ձեռքին, հույսով ու սպասումով լեցուն, հավատալով, որ միգուցե, վերջին անգամ հասցնի տեսնել նրան, լուռ ցուցադրի իր անսահման սերը, ու այնուհետև ընդմիշտ հեռանա այս աշխարհից, բայց ավա՜ղ, նրա ուժերը դավաճանեցին…

Հեռավոր հուշերի մի քաղաք,

Բազմություն՝ անհանգիստ, անհամար,

Առաջին իսկ սիրուց դեռ անհագ՝

Մահացավ մի փոքրիկ սիրահար:*

Հուզիչ էր նաև Արփենիկի պահվածքը: Նա բացարձակապես անտեղյակ էր, որ Կիտայը սիրում էր իրեն: Նա հուզվեց, լաց եղավ և բոլորովին չվիրավորվեց, իմանալով, որ դասարանի ամենաանշուք, ամենաինքնամփոփ տղան իրեն խենթի պես սիրահարված է: Կիտայը ոչ իր կարդացած հեքիաթների արքայազն էր, ոչ էլ գեթ ինչ-որ բանով աչքի ընկնող տղա. նա երբեք չէր սիրի Կիտային, բայց կարողացավ գնահատել և հիանալ նրա աննկուն ու անձնուրաց սիրով, իսկ ամենակարևորը՝ ամենաշատն ինքը ցավեց և ողբաց մեր դժբախտ դասընկերոջ անժամանակ վախճանի համար:

*Սարո Գյումրեցի, Հեռավոր հուշերի մի քաղաք (երգ), վերնագիր

*Սարո Գյումրեցի, Հեռավոր հուշերի մի քաղաք (երգ), առաջին քառյակ

*Սարո Գյումրեցի, Հեռավոր հուշերի մի քաղաք (երգ), չորրորդ քառյակ

*Սարո Գյումրեցի, Հեռավոր հուշերի մի քաղաք (երգ), իններորդ քառյակ

Կալիֆորնիա, Գլենդեյլ

7 օգոստոսի, 2015թ.

Զվարճալի պատմություն

Մարդիկ, որոնք տեղափոխվել են Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ երկար տարիներ առաջ՝ թողնելով իրենց հարազատներին, ընկերներին ու ծանոթներին հայրենիքում, չեն պատկերացնում, որ այդ ժամանակի ընթացքում փոփոխվել են թե՛ իրենք և թե՛ նրանք: Օրինակ, երեսուն տարեկան երիտասարդը քսանհինգ տարի ապրելով Կալիֆորնիայում բնականաբար հասցնում է պապիկ դառնալ, տարիքային փոփոխության ենթարկվել ժամանակի ընթացքում թե՛ ներքուստ, և թե՛ արտաքուստ: Տարիքային փոփոխման են ենթարկվում նաև հայրենիքում մնացածները: Փոփոխություններն ավելի ակնառու են տղամարդկանց մոտ, որովհետև նրանցից շատերը սպիտակում են կամ ճաղատանում՝ ի տարբերություն կանանց, որոնք միայն սպիտակելով, ներկում են իրենց մազերը՝ վերականգնելով գույնը:

Գալուստն իր ընտանիքի հետ Հայաստանից տեղափոխվելով Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ՝ բնակություն հաստատեց Կալիֆորնիա նահանգում: Նա նկատել էր, որ հանդիպելով դեռ Հայաստանից ծանոթ մարդկանց, նրանք իրեն կամ չէին ճանաչում կամ էլ դժվարությամբ էին մտաբերում: Օրինակ, մի օր նա կնոջ հետ զբոսնում էր Գլենդել քաղաքի Մափլ զբոսայգում, երբ անակնկալի եկավ, տեսնելով իր նախկին աշխատակցուհուն՝ Սիրանույշին, որի հետ աշխատել էր ՀՀ Գիտությունների Ակադեմիայի գիտահետազոտական ինստիտուտներից մեկում, նույնիսկ նույն լաբորատորիայում ավելի քան տասնհինգ տարի: Նա ուրախ-ուրախ մոտեցավ նրան և ասաց.

- Բարև՛, Սիրանույշ, դու՞ էլ ես այստեղ: Ինչպիսի՜ անակնկալ:

- Դուք ո՞վ եք, - զարմացած ասաց կինը, - ես Ձեզ չեմ ճանաչում:

- Ինչպե՞ս, թե չես ճանաչում, - շփոթվեց նա, - ես եմ, Գալուստը:

- Ի՞նչ Գալուստ, ես ոչ մի Գալուստ անունով մարդ չեմ ճանաչում:

- Կատակու՞մ ես, Սիրանույշ: Քո անունը Սիրանույշ չի՞, - շարունակում էր Գալուստը մտերմիկ դու-երով խոսել նրա հետ, մինչդեռ նա նրան հարգալից Դուք-երով էր պատասխանում, ինչպես ընդունված է անծանոթ մարդկանց հետ խոսելիս:

- Այո՛, Սիրանույշ է, բայց  Ձեզ, միևնույնն է, չեմ ճանաչում:

- Ա՜խր, ոնց չես ճանաչում, - արդեն զայրացած բացականչեց Գալուստը, - երկար տարիներ միասին նույն գիտահետազոտական ինստիտուտում ենք աշխատել, նույնիսկ նույն լաբորատորիայում: 

Գալուստի կինը տեսնելով, որ նա արդեն ձայնը բարձրացրել է անծանոթ կնոջ վրա, փորձելով մեղմել ամուսնու զայրութը, միջամտեց.

- Գալու՛ստ ջան, չե՞ս տեսնում, որ այս կինը քեզ չի ճանաչում: Դու երևի շփոթում ես նրան մի ուրիշ կնոջ հետ: Արի՛ գնանք այստեղից:

- Ո՛չ մի բան էլ չեմ շփոթում, - բորբոքված ասաց Գալուստը:

- Հա՜, հիշեցի, - ասաց Սիրանույշը, - դու՛, Սամվելն ես:

- Սամվելը մեր ասպիրանտն էր, ես Գալուստն եմ, ինժեները, հիշեցի՞ր:

- Վա՜յ, Գալուստ ջան, դու՞ ես, - վերջապես ասաց Սիրանույշը, - միանգամից չճանաչեցի, համ էլ չէի սպասում քեզ տեսնել այստեղ:

- Փա՜ռք Աստծո, - ասաց նա, - արդեն հույսս կտրել էի, որ ինձ կկարողանաս ճանաչել:

Մի ուրիշ անգամ Գալուստը պատահաբար տեսավ իրեն ծանոթ մի բժշկուհու, Լոս Անջելեսի Բրոդվեյ փողոցի վրա և ասաց.

- Բարև Ձեզ, Անժելիկա Լևոնովնա:

Բժշկուհին ուշադիր նայեց նրան, ճգնելով մտաբերել, թե ո՞վ է իր խոսակիցը: Գալուստն օգնության եկավ նրան.

- Ե՛ս եմ, Գալուստը:

Անժելիկա Լևոնովնայի երեսին մի ուրախ ժպիտ գծագրվեց.

- Վա՜յ, Գալուստ ջան, ինչպիսի անակնկալ հանդիպում, դու՞ ես:

Փաստորեն անցած ժամանակի և ահռելի՝ ավելի քան տաս հազար կիլոմետր հայրենիքից հեռու գտնվելու պատճառով, այսպիսի դեպքեր շատ էին հանդիպում: Գալուստն ինքը հանդիպելով երևանյան նշանավոր թերթերից մեկի նախկին խմբագրին, միանգամից չճանաչեց նրան և մոտենալով ասաց.

- Ձեր դեմքը շատ ծանոթ է թվում: Դուք Երևանում որտե՞ղ էիք աշխատում:

Երևի վերը նկարագրված դեպքերի պատճառով էր, որ Գալուստի մտքում մի հետաքրքիր ու զավեշտալի գաղափար հասունացավ. նա որոշեց առիթը բաց չթողնել և մի լավ զվարճանալ, եթե նորից նման դեպքի հանդիպի:

Շատ շուտով «բախտը ժպտաց» նրան: Նա նստած էր Գլենդել քաղաքի Ադամս զբոսայգու ծառի շվաքում, հարմարավետ նստարանի վրա, պաշտպանվելով ցերեկվա տապից, երբ նրան մոտեցավ մի մարդ իր փոքրիկ շնիկի հետ և ասաց.

- Բարև Ձեզ, կարելի է՞ նստել:

- Իհարկե, - ասաց Գալուստը և անմիջապես ճանաչեց երևանյան նախկին հարևանին, որն ապրում էր իր տնից ընդամենը երկու տուն այն կողմ:

Մարդը նրան ընդհանրապես չճանաչեց: Նա արդեն քսանհինգ տարի ապրում էր Կալիֆորնիայում և կլիներ մոտ ութսուն տարեկան, բայց այնքան լավ էր պահպանվել, որ հազիվ հիսուն տարեկանի տեսք ուներ: Գալուստը վաթսուն անց էր, բայց  նրանից մեծ էր երևում: Նախկին հարևանը նրան տեսել էր երիտասարդ հասակում միայն, իսկ հիմա տարիներ անց բնականաբար, փոխված լինելով, չնայած ձայնը, շարժ ու ձևը և էլի շատ բաներ նույնն էին մնացել, չկարողացավ  ճանաչել Գալուստին:

- Տղայիս շունն է. - ասաց նախկին հարևանը, - հինգ օրով գնացել են հանգստանալու, իսկ շանը թողել իմ ու կնոջս խնամքին:

- Գիտե՛մ, - ասաց Գալուստը:

- Որտեղի՞ց գիտես, - զարմացած ասաց նախկին հարևանը:

- Ես շատ բան գիտեմ, քանի որ օժտված եմ հատուկ զգացողությամբ, - բացատրեց Գալուստը, - կուզե՞ս գուշակեմ, թե Երևանի ո՞ր շրջանում ես դու ապրել ընտանիքիդ հետ, - և, չսպասելով պատասխանի, ասաց, - Կենտրոն համայնքում:

Նա ապշած նայեց Գալուստի երեսին: Ճիշտն ասած, նախկին հարևանը կրթություն չէր ստացել և մի քիչ էլ միամիտ էր, այդ պատճառով դժվար չէր նրան մոլորեցնելը:

- Ես գուշակություններ անելով փող եմ վաստակում, - ասաց Գալուստը, - կուզես գուշակե՞մ քո կամ կնոջդ անվան առաջին տառը: Եթե ճիշտ գուշակեմ՝ դու ինձ տալիս ես հինգ դոլար, եթե սխալվեմ՝ ես քեզ կտամ հինգ դոլար, օքե՞յ:

- Օքե՛յ, - ասաց նա, ակնհայտորեն հետաքրքրված և ոգևորված Գալուստի «խաղով», - սկզբի համար գուշակի՛ր իմ անվան սկզբնատառը:

Գալուստը ուշադիր նայեց նրա երեսին, ցուցադրաբար նայեց նրա աչքերի մեջ և ձևացրեց, որ մտքում հաշվարկներ է անում: Այդ ընթացքում մարդն անհամբերությամբ սպասում էր: Վերջապես Գալուստը հանդիսավորությամբ արտաբերեց.

- «Հ»:

Նա լուռ դրամապանակից հանեց հինգ դոլարանոց թղթադրամը և մեկնեց նրան: Գալուստը վերցնելով այն, խնամքով դրեց իր դրամապանակի մեջ և ասաց.

- Շնորհակալություն, եթե ուզում ես, շարունակենք:

- Շարունակե՛նք, - ասաց նա լրջացած:

- Լա՛վ, այդ դեպքում, հիմա էլ գուշակե՞մ կնոջդ անվան սկզբնատառը:

- Գուշակի՛ր, - ասաց նա:

Նա նորից ձևացրեց, որ մտքում բարդ հաշվարկներ է անում, այս անգամ ավելի երկար, քանի որ կինը այդտեղ չէր, որպեսզի ճշմարտանման հնչի և հոգոց անելով, իբր դժվար էր, ասաց.

- «Հ»:

Նորից հարևանը լռելայն Գալուստին մեկնեց հինգ դոլարանոց մեկ ուրիշ թղթադրամ, որը նա նորից տեղավորեց իր դրամապանակի մեջ:

 Անցավ մի քանի օր: Նույն այգում Գալուստը կրկին հանդիպեց իր նախկին հարևանին՝ Հովհաննեսին, կնոջ՝ Հռիփսիմեի հետ: Նրանք շատ ուրախացան Գալուստին տեսնելով և անմիջապես մոտեցան նրան: Հովհաննեսի կինն առանց ժամանակ կորցնելու հարցրեց.

- Իսկ կարո՞ղ եք գուշակել, թե մենք քանի՞ երեխա ունենք:

- Կարող եմ, բայց դա տասը դոլար կարժենա: Իհարկե, սխալվելու դեպքում ես կվճարեմ Ձեզ, տիկի՛ն, - պատասխանեց Գալուստը:

- Օքե՛յ, - ասացին նրանք:

Գալուստը ցուցադրաբար սկսեց մտմտալ և հաշվարկներ անել և մի քիչ սպասեցնելուց հետո ասաց.

- Դուք ունենք երեք երեխա՝ երկու որդի և մեկ դուստր, ամենակրտսերը  դուստրն է և բոլորն էլ մոտավորապես հիսուն տարեկանին մոտ տարիքի են:

Նրանց զարմանքը շատ մեծ էր և գրեթե վախեցած Գալուստին նայելով ասացին.

- Անհավանական է, էս ո՞նց եք անում: Ում պատմում ենք, չեն հավատում, որ նման բան կարող է լինել:

Գալուստն ինքնավստահ ժպտալով ասաց.

- Ասել էի, չէ՞, որ հատուկ գուշակելու շնորհք, հատուկ զգացողություն ունեմ: Ձեր ավագ որդու անունը սկսվում է «Հ», նրանից փոքրինը՝ «Կ», իսկ աղջկանը՝ «Ա» տառերով, ճի՞շտ է:

Նրանք գրեթե սարսափած նայեցին Գալուստին, վեր կացան ու հեռացան: Գալուստը նրանց ետևից գոռաց.

- Ու՞ր եք փախչում, ճշմարտությունից հնարավոր չէ փախչել…

Հովհաննեսն ու իր կինը Գալուստենց շենքից երկու տուն այն կողմ են ապրում, ինչպես Հայաստանում, իմիջայլոց, Գլենդել քաղաքի կենտրոնում, ինչպես Երևանում: Միթե՞ սա զուգադիպություն է: Իհարկե, ո՛չ:

Երեկոյան Գալուստը գնաց նրանց տուն, ներկայացավ և խոստովանեց ամեն ինչ: Նրանք ջերմորեն գրկեցին Գալուստին, շատ ուրախանալով հանդիպման համար: Նա, իհարկե, վերադարձրեց «վասատակած գումարները» և բոլորով միասին մի լավ ծիծաղեցին եղածի վրա…

Կալիֆորնիա, Գլենդել, 

19 հուլիսի, 2015թ.

Մարմնավաճառները

Գործուղման էի մեկնել Լենինգրադ, այժմյան՝ Սանկտ Պետերբուգ քաղաքը, որը մեծությամբ և շքեղությամբ համարվում էր Խորհրդային Միության երկրորդ քաղաքը՝ Մոսկվայից հետո: Ինչպես բոլորը, ես էլ էի սիրում մեկնել գործուղումների, որովհետև դա ըստ էության մի փոքրիկ արձակուրդ կամ շրջագայություն էր պետության հաշվին: Նույնիսկ հիմա, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, շատերն են այդ կարծիքին մնացել, թերևս տարբերությունը միայն այն է, որ ավելի մեծ հնարավորություններ են ստեղծվել, հատկապես իշխանավորների համար՝ ավելի շքեղ հյուրանոցներում ապրելու և ավելի շատ արտասահմանյան երկրներ այցելելու առումով:

Ինձ հաջողվեց համար վերցնել «Օկտյաբրսկայա»* հյուրանոցում, որը գտնվում էր հենց քաղաքի կենտրոնում, «Պլոշչադ Ոստանյա»* մետրոյի կայարանի հարևանությամբ:

Որոշել էի գործուղման հետ կապված գործերս վերջացնելուց հետո անպայման այցելել Լենինգրադի տեսարժան վայրերը: Ամենից առաջ ցանկանում էի այցելել Նեվա գետի ափին գտնվող հինգ մասնաշենքերից բաղկացած Էրմիտաժ Պետական Թանգարանային Համալիրը, որը ստեղծվել է ռուս կայսրուհի Եկատերինա II-ի կողմից: Էրմիտաժում են զետեղված մոտ երեք միլիոն համաշխարհային արվեստի ցուցանմուշներ՝ սկսած դեռևս քարե դարից: Ուզում էի այցելել նաև Պետական Ռուսական Թանգարանը, որը հեղափոխությունից առաջ կոչվել է Կայսր Ալեքսանդր III-ի անունով և նույնպես բաղկացած է հինգ մասնաշենքերից՝ Միքայելյան Պալատից, Միքայելյան Ամրոցից, Մարմարյա Պալատից, Ստրոգանովյան Պալատից և Պետրոս I-ի Ամառային Պալատից: Այս թանգարանում են գտնվում ավելի քան չորս հարյուր հազար ռուսական արվեստի ցուցանմուշներ և այնպիսի  ռուս ականավոր նկարիչների գործեր, ինչպիսիք են՝  Կ. Պ. Բրյուլովը, Ի. Ե. Ռեպինը, Վ. Մ. Վասնեցովը, Վ, Սուրիկովը, Վ. Ա. Սերովը և այլոք, և իհարկե, մեր հայրենակից՝ Հ. Կ. Այվազովսկին, որի «Իններորդ Ալիք» նշանավոր յուղաներկ կտավը հենց այստեղ է ցուցադրված: Ցանկություն կար այցելելու նաև Ֆիննական ծովացոցի հարավային ափում գտնվող Պետերհոֆյան Պալատը և Օրիենբաումյան Պալատը, ինչպես նաև Թագավորական Գյուղը և էլի շատ ու շատ տեսարժան վայրեր, եթե ժամանակս հերիքեր: Մի խոսքով ես շատ ընդարձակ և գեղեցիկ պլաններ էի կազմել տեսարժան վայրերով հարուստ Լենինգրադի նման արտակարգ գեղեցիկ քաղաքի հետ ծանոթանալու համար: Նախօրոք պատրաստվելով, հետս վերցրել էի նաև իմ՝ «Zenit TTL» մակնիշի հայելային լուսանկարչական ապարատը, որն այն ժամանակ համարվում էր լավագույն լուսանկարչական ապարատներից մեկը ողջ Խորհրդային Միությունում, ինչպես նաև արտասահամանում, որպեսզի լուսանկարեմ այն ամենն, ինչ-որ տեսնելու ու զմայլվելու էի…

Հենց իմ ժամանման առաջին օրը, երեկոյան քաղցած լինելով, որոշեցի իջնել հյուրանոցի առաջին հարկում գտնվող ռեստորանը՝ ճաշելու: Սաստիկ ցուրտ էր, դրսում առատ ձյուն էր տեղում, և ես տաքանալու համար նաև օղի պատվիրեցի: Մատուցողուհին ասաց, որ միայն հարյուր հիսուն միլիլիտր օղի կարող է բերել, քանի որ վերջերս Գորբաչովի կողմից սահմանափակվել էր ալկոհոլի, հատկապես օղու սպասարկումը ողջ Խորհրդային Միության տարածքում:

Ռեստորանը գրեթե դատարկ էր, սակայն շուտով այն միանգամից լցվեց մարդկանցով: Իմ սեղանին մոտեցավ շատ համակրելի, ինձ հասակակից մի երիտասարդ տղա: Նա գործուղման մեջ էր և շատ ուրախացավ իմանալով, որ ես էլ եմ գործուղման եկել: Մենք անմիջապես ծանոթացանք և սկսեցինք մտերմաբար զրուցել: Օլեգն, այդպես էր այդ ռուս տղայի անունը, ասաց ինձ, որ շատ է սիրում գործուղումների մեկնել, քանի որ հնարավորություն կա միաժամանակ մի լավ քեֆ անելու և սիրաբանելու մարմնավաճառ կանանց հետ՝ ինչու՞ նրանց հետ, որովհետև նրանք շատ լավ են տիրապետում սիրո արվեստին: Նկատելով իմ երեսին գծագրված զզվանքի արտահայտությանը՝ հասկացավ, թե ինչ եմ մտածում այդ մասին, ավելացրեց.

- Ախր նրանք պրոֆեսիոնալներ են…

Նա շամպայն պատվիրեց և ուզում էր սրտաբացորեն ինձ էլ հյուրասիրել, բայց ես հրաժարվեցի, բացատրելով նրան, որ մրսում եմ և գերադասում եմ օղի խմել:

Քիչ անց Օլեգը մի թռուցիկ գնահատող հայացք գցելով ռեստորանի սեղաններին, մտերմաբար շրջվեց դեպի ինձ և ասաց.

- Այստեղ գտնվող բոլոր կանայք մարմնավաճառներ են:

- Դու չափազանցնում ես, - ասացի ես, - համոզված եմ, որ սխալվում ես: Միգուցե կան նրանց մեջ մարմնավաճառներ, բայց, որ բոլորն են մարմնավաճառ, ես դրան չեմ կարող հավատալ: Դու չես կարող բացառել, որ այս կանանց մի մասը իրենց ամուսինների, ազգականների կամ պարզապես ընկերների հետ եկել են ռեստորան ժամանակ անցկացնելու համար:

- Դու ի՞նչ է, - զարմացած ասաց նա, - չե՞ս տեսել հյուրանոցի հարևանությամբ գտնվող մետրոյի շուրջը պտտվող լպիրշ կանանց. նրանցից ոմանք նույնիսկ մանկական ծծակներ ունեն իրենց բերաններին և տղամարդ տեսնելիս անպատկառորեն չլփացնելով՝ լկտիորեն նայում են ուղիղ նրանց աչքերի մեջ, իսկ պարեկող միլիցիոներները ձևացնում են, թե չեն նկատում, որովհետև կաշառված են:   

Օլեգը նկատելով, որ ես սկսեցի կասկածանքով և ուշադիր մեկ առ մեկ զննել ռեստորանում գտնվող կանանց ու աղջիկներին, խորհրդավոր կերպով ժպտաց և ասաց.

- Արի՛ գրազ գանք: Դու մատնացույց արա՛ որևէ կնոջ, որին բոլորովին չես կասկածում մարմնավաճառության մեջ, իսկ ես իսկույն կհրավիրեմ նրան մեր սեղանի մոտ և կապացուցեմ, որ մարմնավաճառ է:

- Ո՛չ, - ասացի ես, - գրազ գալ չեմ սիրում:

- Ափսո՜ս, իսկ ես շատ եմ սիրում գրազ գալ: Շատ եմ սիրում նաև գրազ գալու մասին հայտնի անեկդոտը, պատմե՞մ:

- Պատմի՛ր:

- Տղան առաջարկում է աղջկան. «Արի գրազ գանք, որ դու չես թողնի ինձ քեզ համբուրել», - «Ինչի՞ վրա», - հարցնում է աղջիկը,  - «Իհարկե, համբույրի», - պատասխանում է հնարամիտ տղան:

- Իսկապես, շատ ծիծաղելի է, բայց միևնույնն է, գրազ գալ չեմ սիրում, - ժպտալով ասացի ես:

- Լավ, արի՛ դա անենք առանց գրազ գալու: Ուշադիր նայիր և ընտրիր մեկին և ես անհապաղ նրան կբերեմ մեր սեղանի մոտ ու կծանոթացնեմ քեզ հետ:

Ես ընտրեցի շատ համակրելի, ինտելեգենտ տեսքով, քառասունին մոտ շիկահեր մի կնոջ: Նա աշխույժ զրուցում էր իր դիմացը նստած, իրենից բավականին երիտասարդ մի աղջկա հետ: Նման էին մայր և աղջկա, որ եկել էին ռեստորան ճաշելու: Ընկերս անմիջապես մոտեցավ նրանց սեղանին, ժպտալով ինչ-որ բան ասաց կնոջ ականջին, և ի զարմանս ինձ, նա, թևանցուկ անելով Օլեգին, ուղևորվեց դեպի մեր սեղանը: Երբ նրանք մոտեցան մեր սեղանին, կինը բարևեց ինձ և նստելով սեղանի շուրջը սկսեց մտերմիկ զրուցել մեզ հետ: Նա իրոք, շատ գեղեցիկ էր և հրապուրիչ: Շատ գայթակղիչ էր նաև նրա ողորկ ու ձյունասպիտակ կուրծքը, որը նա արագ և վարժ շարժումով մի ակնթարթ բացեց մեր առաջ՝ արձակելով շրջազգեստի վերևի երեք կոճակները… Պարզվեց, որ նա մարմնավաճառ է և այնքան էլ թանկ չի վերցնում: Օլեգը ետ տարավ նրան և վերադառնալով դիմեց ինձ.

- Հիմա համոզվեցի՞ր, ասում էի, չէ՞:

Ես մատնացույց արեցին էլի մի քանի մանկահասակ աղջիկների ու կանանց. պարզվեց, որ նրանք բոլորն էլ իրոք, մարմնավաճառներ էին և անխտիր որևէ կերպ, գաղտագողի ցուցադրում կամ շոշափել էին տալիս իրենց կանացի բարեմասնությունները՝ կարծիք կազմելու համար: Օլեգն էլ, օգտվելով ընձեռնված առիթից, ուրախությամբ մի լավ տնտղում էր նրանց իր սիրատոչոր ձեռքերով:

Ես անչափ հիասթափված և զարմացած էի այս տարօրինակ իրադրության մեջ հայտնվելու  պատճառով: Ինչեր ասես, որ չանցան մտքովս. նույնիսկ մտածում էի, որ Օլեգը պայմանավորվում էր նրանց հետ, որպեսզի մի փոքր հոգուս հետ խաղար, բայց նաև հասկանում էի, որ չէին կարող բոլորը համաձայնվել նրա հետ այդ խաղը խաղալու համար: Մնում էր եզրակացնել, որ նա ճիշտ էր, իսկ եթե դա այդպես էր, ուրեմն ընդհանրացնելով, տրամաբանական էր ենթադրել, որ Լենինգրադի կանանց ճնշող մեծամասնւթյունը մարմնավաճառներ էին: Սակայն ես չէի կարող դրան հավատալ, չնայած կասկածները սկսել էին ինձ տանջել: «Եթե իրոք, դա այդպես է, ապա ինչ ահավոր է», - մտածում էի ես:  

Ռեստորանում աշխույժ երաժշտության տակ մարմնավաճառներն ընկած տղամարդկանց գիրկը, կրքոտ քսմսվելով նրանց, պարում էին: Միայն ես չէի պարում: Նրանցից մի քանիսն իսկապես շատ գեղեցիկ էին, ինչպես այն առաջին մարմնավաճառը, որին Օլեգը բերեց մեր սեղանի մոտ: Ի դեպ, Օլեգը միայն նրա՝ Տասիայի  հետ էր պարում՝ ըստ երևույթին շատ էր հավանում:

Հանկարծ ինձ մոտեցավ մի աղջիկ՝ Զինան, որը գեղեցկությամբ չէր զիջում Տասիային և պարի հրավիրեց: Ես նրան մերժեցի, բայց նա, չընդունելով իմ պատճառաբանություններն ու առարկությունները, ձեռքիցս բռնեց և գրեթե ուժով տարավ իր հետ: Պարելու ընթացքում նա հետզհետե սեղմվում էր ինձ իր կլորիկ ազդրերով, միաժամանակ նրբորեն գրկելով իմ պարանոցը իր քնքուշ թևերով: Քանի գնում դժվարանում էր դիմանալ նրա կանացի հմայքներին և ես պարը վերջանալուն պես քաղաքավարի շնորհակալություն հայտնեցի ու շտապեցի դեպի իմ սեղանը:

Նա երկրորդ անգամ եկավ ինձ հրավիրելու և այս անգամ ոչ միայն մարմնով, այլ նաև խոսքերով փորձում էր ինձ խելքահան անել: Զինան կարծում էր, թե ես ուսանող եմ և առաջարկում էր գիշերն իր հետ անցկացնել, նույնիսկ առանց որևէ վարձատրության, խոստանալով բազում վայելքներ: Ես երբեք մարմնավաճառների հետ գործ չէի ունեցել, առավել ևս քնել նրանց հետ, սակայն իմ ամբողջ տղամարդկային էությամբ լիովին պատրաստ լինելով, այլևս չէի կարողանում դիմանալ նրա կրքոտ հպումներին և քնքշորեն ասված խոսքերին: Օլեգը ճիշտ էր. այս կանայք իրոք, պրոֆեսիոնալներ են… Վախենալով, որ վերջիվերջո, Զինան ինձ վերջնականապես կգայթակղի, ես որոշեցի աննկատ հեռանալ, բայց նախկան հեռանալս պետք էր հրաժեշտ տայի Օլեգին: Հարմար պահ գտնելով, ես նրան ասացի.

- Օլե՛գ, ես շատ հոգնած եմ և գնում եմ քնելու: Երևի դու կմնաս, չէ՞:

- Այո՛, - ասաց նա, - ես այս գիշեր Տասիայի հետ եմ անցկացնելու: 

- Լա՛վ, - ասացի ես, - իսկ դու չես զզվու՞մ կամ գոնե վախենու՞մ, որ կվարակվես որևէ վեներական հիվանդությամբ, չէ՞ որ գիտես, թե նա ինչ զբաղմունքի տեր է:

- Գիտե՛մ, բայց չեմ վախենում, որովհետև գրպանումս միշտ ներարկիչ եմ պահում և հակաբիոտիկներ: Անմիջապես, սեռական ակտից հետո մի մեծ չափաբաժին ինքս ինձ ներարկում եմ և փա՜ռք Աստծո, մինչև հիմա չեմ հիվանդացել, - բացատրեց նա ժպտալով:

- Մի վերջին հարց էլ, Օլե՛գ, դու ո՞նց իմացար, որ այս ռեստորանում գտնվող բոլոր կանայք մարմնավաճառներ են:

- Շատ պարզ, - ասաց նա, - ես այս հյուրանոցում չեմ բնակվում և դրսից եկա, իսկ հանդերձարանում աղջիկները խմբված աշխույժ սակարկում էին հանդերձապահի հետ ռեստորան մուտք գործելու թույլատվություն ստանալու համար: Ահա և ամբողջ գաղտնիքը, իսկ ես կարող եմ գրազ գալ, որ դու երևի եզրակացրեցիր, որ Լենինգրադի կանայք բոլորը մարմնավաճառներ են, - ասաց նա ժպտալով:

- Օլեգ, արի՛ գրազ գանք, որ Լենինգրադի կանայք բոլորը մարմնավաճառներ չեն, - թեթևացած շունչ քաշելով, առաջարկեցի ես: 

- Կարիք չկա, դու արդեն հաղթեցիր, - ասաց նա, պինդ գրկելով թեթևակի գինովցած, իսկ միգուցե և կրքից ու սիրուց խենթացած գեղեցկուհի Տասիային:

*Гостиница Октябрьская

* Метро Площадь Восстания

Կալիֆորնիա, Գլենդել

7 հուլիսի, 2015թ.